فوائد الحديث

ਇਸਲਾਮੀ ਸ਼ਰੀਅਤ ਇੱਕ ਆਸਾਨ, ਖੁੱਲ੍ਹ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਸੰਜਮ ਸ਼ਰੀਅਤ ਹੈ। ਇਹ ਨਾ ਹੱਦੋਂ ਅੱਗੇ ਵਧਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਕਮੀ (ਲਾਪਰਵਾਹੀ) ਅਪਣਾਉਂਦੀ ਹੈ।

ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਕੋਈ ਵੀ ਕੰਮ ਆਪਣੀ ਸਮਰੱਥਾ ਤੇ ਤਾਕਤ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਨਾ ਸੁਸਤੀ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਤਸ਼ੱਦਦ (ਸਖਤੀ) ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।

ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਇਬਾਦਤ ਲਈ ਅਜਿਹੇ ਸਮਿਆਂ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਤਬੀਅਤ ਵਿੱਚ ਚੁਸਤੀ ਤੇ ਫੁਰਤੀ ਹੋਵੇ। ਉਪਰੋਕਤ ਸਮੇਂ ਅਜਿਹੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰੀਰ ਇਬਾਦਤ ਕਰਨ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਤਿਆਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਇਬਨ ਹਜਰ ਅਲ-ਅਸਕਲਾਨੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਅੱਲਾਹ ਦੇ ਰਸੂਲ ﷺ ਨੇ ਕਿਸੇ ਮੰਜ਼ਲ ਵੱਲ ਸਫ਼ਰ ਕਰ ਰਹੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਕਿਉਂ ਜੋ ਇਸ ਹਦੀਸ ਵਿੱਚ ਦੱਸੇ ਗਏ ਤਿੰਨ ਸਮੇਂ, ਸਫ਼ਰ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਢੁਕਵੇਂ ਸਮੇਂ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਆਪ ﷺ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਮਿਆਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ। ਕਿਉਂਕਿ ਜੇਕਰ ਮੁਸਾਫਿਰ (ਸਫ਼ਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ) ਦਿਨ-ਰਾਤ ਚੱਲਦਾ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਕੁੱਝ ਦੂਰੀ ਤੈ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਥੱਕ-ਹਾਰ ਕੇ ਬੈਠ ਜਾਵੇਗਾ। ਇਸਦੇ ਉਲਟ ਜੇਕਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੱਸੇ ਗਏ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਅਤੇ ਉਸਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਰਾਮ ਕਰ ਲਵੇ, ਤਾਂ ਸਫ਼ਰ ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਰੱਖਣਾ ਆਸਾਨ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।

ਇਬਨ ਹਜਰ ਇਹ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: ਇਸ ਹਦੀਸ ਵਿੱਚ ਰੁਖ਼ਸਤ (ਛੋਟ) 'ਤੇ ਅਮਲ ਕਰਨ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਜਿੱਥੇ ਰੁਖ਼ਸਤ ਹੋਵੇ, ਉੱਥੇ ਉਸਤੋਂ ਫਾਇਦਾ ਨਾ ਲੈਣਾ ਇੰਤਹਾਪਸੰਦੀ (ਸਖਤੀ) ਹੈ। ਉਦਾਹਰਣ ਲਈ: ਕਿਸੇ ਲਈ ਪਾਣੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਮਨਾਹ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਉਹ ਤਯਮੁੱਮ ਕਰਨ ਦੇ ਬਜਾਏ ਵੁਜ਼ੂ ਕਰਨ ਦੀ ਜ਼ਿੱਦ 'ਤੇ ਅੜਿਆ ਰਹੇ ਅਤੇ ਇਸ ਕਾਰਨ ਨੁਕਸਾਨ ਝੱਲਦਾ ਫਿਰੇ।

ਇਬਨ ਅਲ-ਮੁਨੀਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: ਇਹ ਹਦੀਸ ਮੁਹੰਮਦ ਅਲ-ਅਰਬੀ ﷺ ਦੇ ਸੱਚੇ ਨਬੀ ਹੋਣ ਦੀ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ। ਖੁਦ ਅਸੀਂ ਅਤੇ ਸਾਥੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਤਾਕਤ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਮਲ ਕਰਨ ਦਾ ਬੋਝ ਚੁੱਕਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਥੱਕ-ਹਾਰ ਕੇ ਬੈਠ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲੇਕਿਨ ਇਹ ਵੀ ਯਾਦ ਰਹੇ ਕਿ ਇੱਥੇ ਇਬਾਦਤ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਸੰਪੂਰਨ ਢੰਗ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣ ਤੋਂ ਮਨਾਹ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਤਾਂ ਇੱਕ ਕਾਬਿਲ-ਏ-ਤਾਰੀਫ਼ (ਸ਼ਲਾਘਾਯੋਗ) ਰੱਵਈਆ ਹੈ। ਮਨਾਹ ਸਖਤੀ ਕਰਨ ਤੋਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਥੱਕ-ਹਾਰ ਕੇ ਬੈਠ ਜਾਣ ਦਾ ਸਬੱਬ (ਕਾਰਨ) ਬਣਦਾ ਹੈ, ਨਫ਼ਲ (ਮਰਜ਼ੀ ਦੀ) ਇਬਾਦਤ ਵਿੱਚ ਹੱਦੋਂ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਤੋਂ ਮਨਾਹ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਉੱਚੇ ਦਰਜੇ ਵਾਲੇ ਅਮਲ ਜਾਂ ਫਰਜ਼ ਇਬਾਦਤ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਨਿਰਧਾਰਤ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਲੇਟ (ਦੇਰ) ਕਰਨ ਦਾ ਸਬੱਬ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ: ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਸਾਰੀ ਰਾਤ ਤਹੱਜਦ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਸੌ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਫਜਰ ਦੀ ਨਮਾਜ਼ ਜਮਾਤ ਨਾਲ ਨਾ ਪੜ੍ਹ ਸਕੇ ਜਾਂ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਣ ਤੱਕ ਸੁੱਤਾ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਵੇ।