فوائد الحديث

نووی می‌گوید: «سدِّدوا وقاربوا» یعنی: سَداد (کار درست به بهترین وجه) را بخواهید و به آن عمل کنید و اگر از آن ناتوان ماندید، به آن نزدیک شوید. سداد: یعنی صواب و درست که میان افراط و تفریط است، بنابراین نه غلو کنید و نه کوتاهی».

ابن باز می‌گوید: «اعمال نیک سبب ورود به بهشت هستند، همانطور که اعمال بد اسباب ورود به دوزخ هستند و حدیث بیان می‌کند که ورودشان به بهشت صرفا با عمل نیک نیست بلکه باید عفو و بخشش خداوند و رحمتش در میان باشد. بنابراین، آنان به سبب اعمالشان وارد بهشت می‌شوند اما آنچه این امر را واجب ساخته رحمت و عفو و مغفرت پروردگار سبحان است.

عمل نیک بنده هراندازه هم که باشد نباید مغرور گشته و دچار خودستایی شود، زیرا حق پروردگار بسیار بزرگ‌تر از اعمال اوست. بنابراین بنده باید هم ترس داشته باشد و هم امید.

فضل و رحمت الله بر بندگانش گسترده‌تر از اعمال آنان است.

اعمال نیک و صالح سبب ورود به بهشت هستند و به دست آوردن بهشت، فقط با فضل و رحمتی از جانب الله است.

کرمانی می‌گوید: «وقتی چنین است که مردم به بهشت وارد نمی‌شوند مگر با رحمت الله، پس ذکر پیامبر صلی‌‌الله‌علیه‌وسلم به شکل ویژه از جهت بیان این مهم است که: وقتی او که بهشتی شدنش قطعی است جز با رحمت الله وارد بهشت نخواهد شد، غیر او به طریق اولیٰ چنین هستند».

نووی دربارهٔ معنای این کلام الهی که می‌فرماید: {ادْخُلُوا الْجَنَّةَ بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ} [نحل: ۳۲] (به [پاداش] آنچه انجام می‌دادید به بهشت داخل شوید) و {وَتِلْكَ الْجَنَّةُ الَّتِي أُورِثْتُمُوهَا بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ} [زخرف: ۷۲] (و این همان بهشتى است كه در برابر اعمالتان به شما داده‌اند.) و دیگر آیاتی که نشان می‌دهد انسان‌ها با اعمال خود وارد بهشت خواهند شد، می‌گوید: «این آیات در تعارض با این احادیث نیست بلکه معنای آیات از این قرار است که وارد شدن به بهشت، به سبب اعمال و سپس توفیق انجام اعمال و هدایت شدن به اخلاص در اعمال و پذیرفته شدن این اعمال با رحمت و فضل خداوند است. بنابراین درست است که گفته شود: به مجرد اعمال وارد بهشت نشده است و منظور حدیث همین است؛ و همچنین درست است که گفته شود: با اعمالش وارد بهشت شده است؛ یعنی به سبب اعمال و این از مصادیق رحمت است.

ابن جوزی می‌گوید: «چهار پاسخ می‌توان به آن داد: نخست: توفیق انجام عمل از مصادیق رحمت الله است و اگر رحمت پیشین الهی نبود، ایمان و طاعتی که نجات در گروی آن است، رخ نمی‌داد. دوم: منافع برده برای آقای او می‌باشد لذا عمل او شایستهٔ آقا و مولایش [و وظیفه‌ی برده‌] است، درنتیجه هر پاداشی که مولایش به او عطا کند، از فضل و کرم اوست. سوم: در برخی احادیث وارد شده که خود وارد شدن به بهشت، با رحمت الله است و تقسیم درجات وابسته به اعمال هستند. چهارم: طاعات در زمان کم و کوتاهی انجام شده، ولی ثواب آن بی‌پایان است. بنابراین نعمت بی‌پایان در برابر اعمال محدود، بر اساس فضل است نه در برابر اعمال».

رافعی می‌گوید: «عمل‌کننده نباید در طلب نجات و کسب درجات، بر عمل خود تکیه کند؛ زیرا آن را با توفیق الله انجام داده و ترک گناهش با حفاظت و مراقبت الهی بوده است، بنابراین همه‌اش بر اساس فضل و رحمت خداوند است.