الشرح

ਅੱਲਾਹ ਦੇ ਨਬੀ ﷺ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਮੁਸਲਮਾਨ ਹੁਕਮਰਾਨਾਂ (ਸ਼ਾਸਕਾਂ/ਆਗੂਆਂ) ਦੀ ਆਗਿਆਕਾਰੀ ਕਰਨ ਦੇ ਦਾਇਰੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿੱਕਲ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਕਮਤ ਹੋ ਕੇ ਇਮਾਮ ਦੀ ਬੈਤ (ਬਚਨ) ਲੈਣ ਵਾਲੀ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੀ ਜਮਾਤ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਗਿਆ; ਫੇਰ ਇਸੇ ਵੱਖਰੇ ਹੋਣ ਤੇ ਅਣਆਗਿਆਕਾਰੀ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਮਰ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਜਹਾਲਤ (ਇਸਲਾਮ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਅਗਿਆਨਤਾ) ਦੇ ਜ਼ਮਾਨੇ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਮਰਿਆ, ਜੋ ਨਾ ਕਿਸੇ ਆਗੂ ਦੀ ਪੈਰਵੀ ਕਰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਜਮਾਤ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਸਗੋਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਟੋਲੀਆਂ ਤੇ ਕਬੀਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡੇ ਹੋਏ ਸਨ ਤੇ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਲੜਾਈਆਂ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਅੱਗੇ ਆਪ ﷺ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਜਿਸ ਨੇ ਕਿਸੇ ਅਜਿਹੇ ਝੰਡੇ ਹੇਠ ਜੰਗ ਲੜੀ, ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਇਹ ਪਤਾ ਨਾ ਹੋਵੇ ਕਿ ਉਹ ਹੱਕ-ਸੱਚ ਲਈ ਚੁਕਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜਾਂ ਝੂਠ ਤੇ ਜ਼ੁਲਮ ਲਈ, ਫੇਰ ਉਹ ਦੀਨ (ਧਰਮ) ਲਈ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਆਪਣੀ ਕੌਮ ਜਾਂ ਜਾਤ-ਬਰਾਦਰੀ ਪ੍ਰਤੀ ਪੱਖਪਾਤ ਦੇ ਜਜ਼ਬਾਤ ਕਾਰਨ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਇਲਮ (ਗਿਆਨ) ਤੇ ਸਿਆਣਪ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੋ ਕੇ ਕੇਵਲ ਜਾਤੀਵਾਦ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦ 'ਤੇ ਜੰਗ ਲੜਦਾ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਇਸੇ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਮਰ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਜਹਾਲਤ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋਵੇਗੀ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਬੀ ﷺ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪ ﷺ ਦੀ ਉੱਮਤ ਵਿਰੁੱਧ ਬਗਾਵਤ ਕਰੇ, ਉੱਮਤ ਦੇ ਚੰਗੇ ਅਤੇ ਮਾੜੇ ਹਰ ਆਦਮੀ ਨੂੰ ਕਤਲ ਕਰਨ ਲੱਗ ਜਾਵੇ, ਆਪਣੀਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹਰਕਤਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਪਰਵਾਹ ਨਾ ਕਰੇ, ਮੋਮਿਨਾਂ (ਈਮਾਨ ਵਾਲਿਆਂ) ਦੇ ਕਤਲ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਤੋਂ ਵੀ ਨਾ ਡਰੇ, ਗੈਰ-ਮੁਸਲਮਾਨ ਹਕੂਮਤਾਂ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਵਾਅਦੇ ਤੇ ਸੰਧੀਆਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਨਾ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਬੀਰਾ (ਵੱਡੇ) ਗੁਨਾਹਾਂ ਕਾਰਨ ਬੜੀ ਸਖਤ ਸਜ਼ਾ ਦਾ ਹੱਕਦਾਰ ਬਣ ਗਿਆ।