الشرح

ਅੱਲਾਹ ਦੇ ਨਬੀ ﷺ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅੱਲਾਹ ਨੇ ਆਪ ﷺ ਦੀ ਉੱਮਤ ਤੋਂ ਨਿਮਨਲਿਖਤ ਤਿੰਨ ਹਲਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਗੁਨਾਹਾਂ ਨੂੰ ਮਾਫ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ: 1. ਗਲਤੀ ਤੋਂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਗੁਨਾਹ: ਭਾਵ ਉਹ ਗੁਨਾਹ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜਾਣ-ਬੁੱਝ ਕੇ ਨਾ ਕੀਤੇ ਹੋਣ। ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ ਕੋਈ ਮੁਸਲਮਾਨ ਇਰਾਦਾ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਕੰਮ ਦਾ ਕਰੇ, ਲੇਕਿਨ ਉਸਤੋਂ ਹੋ ਕੁੱਝ ਹੋਰ ਜਾਵੇ। 2. ਭੁੱਲ ਕੇ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਗੁਨਾਹ: ਭਾਵ ਕਿਸੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਨੂੰ ਕੋਈ ਗੱਲ ਯਾਦ ਤਾਂ ਹੋਵੇ, ਲੇਕਿਨ ਜਦੋਂ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਭੁੱਲ ਜਾਵੇ। ਇੰਜ ਹੋਣ 'ਤੇ ਉਸ 'ਤੇ ਕੋਈ ਗੁਨਾਹ ਨਹੀਂ ਹੈ। 3. ਜ਼ੋਰ-ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਨਾਲ ਕਰਵਾਏ ਗਏ ਗੁਨਾਹ: ਕਦੀ-ਕਦੀ ਇੰਜ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੰਦੇ ਨੂੰ ਕੋਈ ਅਜਿਹਾ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਉਹ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਕੋਲ ਇਸ ਜਬਰ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਦੀ ਤਾਕਤ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਅਜਿਹੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਉਸ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਗੁਨਾਹ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇੱਥੇ ਇਹ ਗੱਲ ਯਾਦ ਰੱਖਣੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਹਦੀਸ ਉਨ੍ਹਾਂ ਗੁਨਾਹਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੈ ਜੋ ਬੰਦੇ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਰੱਬ ਵਿਚਕਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਲੇਕਿਨ ਭੁੱਲ-ਚੁੱਕ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਫ਼ਰਜ਼ ਕੰਮ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਣ ਨਾਲ, ਉਸ ਫਰਜ਼ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਖਤਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਦੁਆਰਾ ਭੁੱਲ-ਚੁੱਕ ਵਿੱਚ ਕੀਤੇ ਕੰਮ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਮਖ਼ਲੂਕ (ਜੀਵ) ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਭਰਪਾਈ ਕਰਨ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਖਤਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਉਦਾਹਰਣ ਲਈ ਜੇਕਰ ਗਲਤੀ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਦਿਅਤ (ਬਦਲਾ) ਦੇਣੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਸੇ ਦੀ ਗੱਡੀ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਕਰ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਹਰਜਾਨਾ ਦੇਣਾ ਹੋਵੇਗਾ।