الشرح

ਮੁਆਜ਼ ਰਜ਼ੀਅੱਲਾਹੁ ਅਨਹੁ ਕਹਿੰਦਾ ਹਨ: ਮੈਂ ਨਬੀ ﷺ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸਫਰ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਇੱਕ ਦਿਨ ਸਵੇਰ ਵੇਲੇ ਚੱਲਦੇ ਹੋਏ ਮੈਂ ਆਪ ﷺ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਆਖਿਆ: ਹੇ ਅੱਲਾਹ ਦੇ ਰਸੂਲ! ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਅਜਿਹਾ ਅਮਲ ਦੱਸੋ ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਜੰਨਤ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਕਰ ਦੇਵੇ ਅਤੇ ਜਹੰਨਮ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰੱਖੇ। ਆਪ ﷺ ਨੇ ਫਰਮਾਇਆ: ਤੈਂ ਮੈਥੋਂ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਅਮਲ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਨਾ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਹੈ, ਲੇਕਿਨ ਉਸ ਲਈ ਸੌਖਾ ਹੈ ਜਿਸ ਲਈ ਅੱਲਾਹ ਇਸ ਨੂੰ ਸੌਖਾ ਬਣਾ ਦੇਵੇ। ਇਸਲਾਮ ਦੇ ਹੁਕਮਾਂ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰੋ: 1- ਕੇਵਲ ਅੱਲਾਹ ਦੀ ਹੀ ਇਬਾਦਤ ਕਰੋ ਅਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਸ਼ਰੀਕ (ਸਾਂਝੀ) ਨਾ ਬਣਾਓ। 2- ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤ ਦੀਆਂ ਪੰਜ ਫਰਜ਼ ਨਮਾਜ਼ਾਂ ਪੜ੍ਹੋ। ਭਾਵ ਫਜਰ, ਜ਼ੁਹਰ, ਅਸਰ, ਮਗਰਿਬ ਅਤੇ ਈਸ਼ਾ ਦੀ ਨਮਾਜ਼। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੰਜ ਨਮਾਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਰਤਾਂ, ਰੁਕਨਾਂ (ਥਮ੍ਹਾਂ) ਅਤੇ ਵਾਜਿਬਾਂ (ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੁਕਮਾਂ) ਨਾਲ ਕਾਇਮ ਕਰੋ। 3- ਫਰਜ਼ ਜ਼ਕਾਤ ਕੱਢੋ। ਜ਼ਕਾਤ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਾਲੀ (ਆਰਥਿਕ) ਇਬਾਦਤ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਸ਼ਰੀਅਤ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਧਾਰਤ ਰਕਮ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ 'ਤੇ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਇਸ ਦੇ ਹੱਕਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 4- ਰਮਜ਼ਾਨ ਦੇ ਰੋਜ਼ੇ ਰੱਖੋ। ਰੋਜ਼ਾ ਖਾਣ, ਪੀਣ ਅਤੇ ਹੋਰ ਰੋਜ਼ਾ ਤੋੜਨ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਤੋਂ ਸਵੇਰੇ ਫਜਰ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸੂਰਜ ਡੁੱਬਣ ਤੱਕ ਅੱਲਾਹ ਦੀ ਇਬਾਦਤ ਦੀ ਨੀਅਤ ਕਰਕੇ ਰੁਕੇ ਰਹਿਣ ਦਾ ਨਾਂ ਹੈ। 5- ਬੇਤੁੱਲਾਹ (ਕਾਬਾ) ਦਾ ਹੱਜ ਕਰੋ। ਜੋ ਕਿ ਅੱਲਾਹ ਦੀ ਇਬਾਦਤ ਲਈ ਮੱਕਾ ਜਾ ਕੇ ਹੱਜ ਦੀਆਂ ਰਸਮਾਂ (ਇਬਾਦਤਾਂ) ਨੂੰ ਅਦਾ ਕਰਨ ਦਾ ਨਾਂ ਹੈ। ਫੇਰ ਨਬੀ ﷺ ਨੇ ਫਰਮਾਇਆ: ਕੀ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਭਲਾਈ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਵਾਲਾ ਰਾਹ ਨਾ ਦੱਸਾਂ? ਉਹ ਰਾਹ ਹੈ ਫਰਜ਼ ਇਬਾਦਤਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਫਲ ਇਬਾਦਤਾਂ ਨੂੰ ਅਦਾ ਕਰਨਾ: 1- ਨਫ਼ਲੀ ਰੋਜ਼ਾ, ਜੋ ਗੁਨਾਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪੈਣ ਤੋਂ ਰੋਕਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਰੋਜ਼ਾ ਕਾਮਵਾਸਨਾ ਨੂੰ ਤੋੜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਭੈੜੇ ਮਨ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। 2- ਨਫ਼ਲੀ ਸਦਕਾ, ਜੋ ਗੁਨਾਹ ਦੀ ਅੱਗ ਨੂੰ ਬੁਝਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਅਸਰ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। 3- ਰਾਤ ਦੇ ਅਖੀਰਲੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਤਹੱਜੁਦ ਦੀ ਨਮਾਜ਼ ਪੜ੍ਹਨਾ। ਉਸਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਬੀ ﷺ ਨੇ ਇਹ ਆਇਤ ਪੜ੍ਹੀ: {تتجافى جنوبهم} ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਪਿੱਠਾਂ ਆਪਣੇ ਬਿਸਤਰਿਆਂ ਤੋਂ ਅੱਡ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ (ਭਾਵ ਇਹ ਰਾਤਾਂ ਨੂੰ ਸੌਂਦੇ ਨਹੀਂ)। {عن المضاجع} ਉਹ ਨਮਾਜ਼, ਜ਼ਿਕਰ, ਤਿਲਾਵਤ ਅਤੇ ਦੁਆ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੇ ਰੱਬ ਨੂੰ ਪੁਕਾਰਦੇ ਹਨ। {خوفا وطمعا ومما رزقناهم ينفقون، فلا تعلم نفس ما أخفي لهم من قرة أعين} ਆਪਣੇ ਰੱਬ ਤੋਂ ਡਰਦੇ ਹੋਏ ਅਤੇ (ਮਿਹਰਾਂ ਦੀਆਂ) ਆਸਾਂ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ (ਮੁਆਫ਼ੀ ਲਈ) ਬੇਨਤੀਆਂ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜੋ ਕੁੱਝ ਵੀ ਅਸੀਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ (ਧਨ ਦੌਲਤ) ਦਿੱਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ ਉਸ ਨੂੰ ਉਹ (ਰੱਬ ਦੇ ਹੁਕਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ) ਖ਼ਰਚ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕੋਈ ਵੀ (ਈਮਾਨ ’ਤੇ ਨੇਕ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ) ਵਿਅਕਤੀ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਬਦਲੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਠੰਡੀਆਂ ਕਰਨ ਲਈ (ਰੱਬ ਨੇ) ਕੀ ਕੁੱਝ ਲੁਕੋ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। (ਭਾਵ ਲੋਕੀ ਇਹ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ ਕਿ ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਮਲਾਂ ਦੇ ਬਦਲੇ ਵਿੱਚ ਕਿਆਮਤ ਦੇ ਦਿਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅੱਖਾਂ ਨੂੰ ਠੰਡਾ ਕਰ ਦੇਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕਿਹੜੀਆਂ-ਕਿਹੜੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਅਤੇ ਜੰਨਤ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜੀਆਂ-ਕਿਹੜੀਆਂ ਮਿਹਰਾਂ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ)। {جزاء بما كانوا يعملون} ਇਹ ਸਭ ਕੁੱਝ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਅਮਲਾਂ ਦਾ ਬਦਲਾ ਹੈ। ਇਸਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਬੀ ﷺ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ: ਕੀ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੀਨ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦ (ਮੂਲ), ਉਸਦੇ ਥੰਮ੍ਹ, ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਚੋਟੀ ਬਾਰੇ ਨਾ ਦੱਸਾਂ? ਮੁਆਜ਼ ਰਜ਼ੀਅੱਲਾਹੁ ਅਨਹੁ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ: ਜ਼ਰੂਰ, ਹੇ ਅੱਲਾਹ ਦੇ ਰਸੂਲ! ਅੱਲਾਹ ਦੇ ਨਬੀ ﷺ ਨੇ ਫਰਮਾਇਆ: ਦੀਨ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦ ਇਸਲਾਮ ਭਾਵ ਦੋਵੇਂ ਗਵਾਹੀਆਂ (ਕਲਮਾ ਸ਼ਹਾਦਤ) ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਇਨਸਾਨ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਦੀਨ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਥੰਮ੍ਹ ਨਮਾਜ਼ ਹੈ। ਨਮਾਜ਼ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਇਸਲਾਮ ਦੀ ਕੋਈ ਹਕੀਕਤ ਨਹੀਂ। ਜਿੱਦਾਂ ਕਿ ਥੰਮ੍ਹ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕੋਈ ਮਕਾਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਜੋ ਬੰਦਾ ਨਮਾਜ਼ ਦਾ ਪਾਬੰਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਦੀਨ ਮਜ਼ਬੂਤ ਤੇ ਉੱਚਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਇਸਲਾਮ ਦੀ ਉਚਾਈ (ਸਿਖਰ) ਦਾ ਸਾਧਨ ਜਿਹਾਦ (ਮਿਹਨਤ) ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਅੱਲਾਹ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਕਾਮਯਾਬੀ ਲਈ ਦੀਨ ਦੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨਾਲ ਲੜਨਾ ਹੈ। ਇਸਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅੱਲਾਹ ਦੇ ਰਸੂਲ ﷺ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ: ਕੀ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਅਜਿਹੀ ਚੀਜ਼ ਨਾ ਦੱਸਾਂ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪਿੱਛੇ ਦੱਸੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਅਤੇ ਪੱਕੀਆਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ?ਫੇਰ ਆਪ ﷺ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜੀਭ ਫੜੀ ਤੇ ਫਰਮਾਇਆ: ਇਸ 'ਤੇ ਕਾਬੂ ਰੱਖੋ ਅਤੇ ਬੇਲੋੜੀ ਗੱਲਾਂ ਨਾ ਕਰੋ। ਮੁਆਜ਼ (ਰ.) ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ: "ਕੀ ਸਾਡੀਆਂ ਕਹੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਗੱਲਾਂ ਬਾਰੇ ਸਾਡਾ ਰੱਬ ਸਾਡੇ ਤੋਂ ਸਵਾਲ ਕਰੇਗਾ, ਸਾਡਾ ਹਿਸਾਬ ਲਵੇਗਾ ਅਤੇ ਸਾਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਦੇਵੇਗਾ? ਆਪ ﷺ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ: ਤੇਰੀ ਮਾਂ ਤੈਨੂੰ ਗੁਆ ਬੈਠੇ। ਧਿਆਨ ਰਹੇ ਇਸ ਵਾਕ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਬਦ-ਦੁਆ (ਫਿਟਕਾਰ) ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਸਗੋਂ ਅਰਬੀ ਲੋਕ ਆਮ ਬੋਲਚਾਲ ਵਿੱਚ ਇਸ ਵਾਕ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਉਸ ਵੇਲੇ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਬੰਦੇ ਨੂੰ ਕੋਈ ਅਜਿਹੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਗੱਲ ਦੱਸਣੀ ਹੋਵੇ ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਉਸਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਪਤਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ। ਫੇਰ ਆਪ ﷺ ਨੇ ਫਰਮਾਇਆ: ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੂੰਹ ਦੇ ਭਾਰ ਸਿਰਫ ਇਸੇ ਲਈ ਘਸੀਟਿਆ ਜਾਵੇਗਾ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੀ ਜ਼ਬਾਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੁਫ਼ਰ ਦੇ ਬੋਲ, ਗਾਲਾਂ, ਚੁਗਲੀਆਂ, ਝੂਠੇ ਇਲਜ਼ਾਮ, ਬੇਇੱਜ਼ਤੀ ਆਦਿ ਲਈ ਕਰਿਆ ਕਰਦੇ ਸੀ।