فوائد الحديث

ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਅਜਿਹੇ ਕੰਮਾਂ 'ਤੇ ਧਿਆਨ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਜੋ ਜ਼ਿਆਦਾ ਲੋੜੀਂਦੇ ਅਤੇ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੋਣ। ਜਿਹੜੇ ਕੰਮ ਹਾਲੇ ਜ਼ਰੂਰੀ ਨਾ ਹੋਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਿਹੜੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਅਜੇ ਵਾਪਰੀਆਂ ਨਹੀਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਸਵਾਲ ਨਹੀਂ ਪੁੱਛਣੇ ਚਾਹੀਦੇ।

ਉਹ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਣ ਤੋਂ ਮਨਾਹ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਮਸਲੇ ਉਲਝ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਸ਼ੱਕ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਖੁੱਲ੍ਹ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਆਪਸੀ ਮਤਭੇਦ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੇ ਹਨ।

ਇੱਥੇ ਮਨਾਹ ਕੀਤੀ ਗਈ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਇਹੋ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਮਨਾਹ ਕੀਤੇ ਕੰਮਾਂ ਨੂੰ ਆਮ (ਸਾਰਿਆਂ ਲਈ) ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੰਮਾਂ ਨੂੰ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਬੰਦੇ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਕਈ ਵਾਰੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੰਮਾਂ ਦੇ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮੁਸ਼ਕਲ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਫੇਰ ਕਈ ਵਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਬੰਦਾ ਹੀ ਅਸਮਰੱਥ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਇਸ ਹਦੀਸ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਵਾਲ ਕਰਨ ਤੋਂ ਮਨਾਹ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਵਿਧਵਾਨਾਂ ਨੇ ਸਵਾਲਾਂ ਨੂੰ ਦੋ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਹੈ: ਪਹਿਲੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਦੀਨ (ਧਰਮ) ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਸਵਾਲ ਹਨ ਜੋ ਉਸਨੂੰ ਸਿੱਖਣ ਲਈ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਜਿਹੇ ਸਵਾਲ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਹਾਬੀਆਂ ਦੇ ਸਵਾਲ ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਹੋਇਆ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਦੂਜੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਵਾਲ ਹਨ ਜੋ ਬਾਲ ਦੀ ਖੱਲ ਖਿੱਚਣ ਲਈ (ਭਾਵ ਬੇਲੋੜੇ) ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਵਾਲ ਕਰਨਾ ਮਨਾਹ ਹੈ।

ਇਸ ਉੱਮਤ ਨੂੰ ਸਾਵਧਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਪਿਛਲੀਆਂ ਉੱਮਤਾਂ ਵਾਂਗ ਆਪਣੇ ਨਬੀ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਨਾ ਕਰਨ।

ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਬੇਲੋੜੇ ਸਵਾਲ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਨਬੀਆਂ ਦੀ ਵਿਰੋਧਤਾ ਕਰਨਾ ਬਰਬਾਦੀ ਦਾ ਸਾਧਨ ਹਨ। ਖਾਸ ਤੋਰ 'ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਬਾਰੇ ਸਵਾਲ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਮਿਲਣਾ ਨਾਮੁਮਕਿਨ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਗ਼ੈਬ (ਪਰੋਖ) ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੱਲਾਹ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਅਤੇ ਕਿਆਮਤ ਦੇ ਦਿਨ ਦੇ ਹਲਾਤ ਆਦਿ।

ਮੁਸ਼ਕਲ ਮਸਲਿਆਂ ਬਾਰੇ ਸਵਾਲ ਕਰਨ ਤੋਂ ਮਨਾਹੀ। ਓਜ਼ਾਈ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: ਜਦੋਂ ਅੱਲਾਹ ਆਪਣੇ ਬੰਦੇ ਨੂੰ ਇਲਮ (ਗਿਆਨ) ਦੀ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਤੋਂ ਵਾਂਝਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸਦੀ ਜ਼ਬਾਨ 'ਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਗਲਤ ਗੱਲਾਂ ਪਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਸਭ ਤੋਂ ਘੱਟ ਅਕਲ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਬਨ ਵਹਬ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: ਮੈਂ ਇਮਾਮ ਮਾਲਿਕ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਸੁਣਿਆ: ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਇਨਸਾਨ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚੋਂ ਗਿਆਨ ਦੇ ਨੂਰ (ਰੋਸ਼ਨੀ) ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।